Maria Jarema /NR 4’65(49)

Artykuł pochodzi z czasopisma „Projekt” nr 4’65 (49) 
Autor: Hanna Ptaszkowska 

Wybrane fragmenty:

Maria Jarema jest w historii polskiego malarstwa nowoczesnego postacią o szczególnym znaczeniu. Jej sposób funkcjonowania artystycznego i jej twórczość — związały się nierozdzielnie z pojęciem awangardy. Historia Marii Jaremy nie jest historią indywidualnych, wyizolowanych poszukiwań twórczych. Jest ona historią całego ruchu artystycznego, który począwszy od lat trzydziestych wywierał decydujący wpływ na losy sztuki polskiej. O roli Jaremianki i związanych z nią artystów z Grupy Krakowskiej, o charakterze i klimacie ich działalności — zadecydowała przede wszystkim wysoka świadomość artystyczna. Ona najdobitniej odróżniła tych artystów od przedstawicieli innych ugrupowań malarskich, wspierających swą działalność na estetycznych tylko programach i formułach. Świadomość ta manifestowała się przede wszystkim w dynamicznym rozwoju twórczości plastycznej, ogarniając równocześnie cały zespół towarzyszących jej zagadnień: życiowych, społecznych i politycznych. W przypadku Jaremianki cała ta niezwykle ważna sfera jej działalności, a więc: decyzje podejmowane w warunkach nieustannego ryzyka, autentyczne walki, programowe wystąpienia i różnego typu demonstracje artystyczne — nie zostały w żaden sposób utrwalone. Zawarty w nich potencjał aktywności artystycznej przepadł z upływem czasu i obecnie jest już tylko „tajemnicą” bezpośrednich świadków tych wydarzeń. Zresztą podobnie jest i z obrazami, jakkolwiek wydawałoby się, że stanowią one materiał znacznie trwalszy i łatwiej uchwytny. Od śmierci Jaremianki minęło już osiem lat i jak dotąd nie dokonaliśmy rewindykacji, popularyzacji, czy choćby konserwacji jej dorobku.
Droga dojścia do jej obrazów ciągle jeszcze prowadzi przez prywatne kanały i nie została stworzona w tym celu żadna zadowalająca forma oficjalna. Im bardziej będzie się oddalać perspektywa większych publikacji poświęconych jej twórczości, a także pełnej ekspozycji muzealnej jej prac — tym bardziej uszczuplą się istniejące materiały, umkną zdarzenia i ważne fakty, zatrze się ostrość stawianych przez Jaremiankę problemów.
Seria monotypii zaprezentowanych obok jest zaledwie szczupłym wycinkiem twórczości Jaremianki, jakkolwiek stanowią one dostateczny powód dla uwag o charakterze bardziej generalnym. Byłoby sztucznym zabiegiem traktować grafikę Jaremianki jako oddzielny w stosunku do malarstwa i autonomicznie rozwijający się gatunek. Grafika Jaremianki nie jest ani szkicem do obrazu, ani jego produktem ubocznym. Każda grafika jest po prostu „tym samym” co obraz —jest równorzędną doń realizacją aktualnych zagadnień plastycznych.
Twórczość Jaremianki podważyła w znacznym stopniu klasyczny podział na gatunki plastyczne. Świadczy o tym chociażby fakt, że w jej przypadku techniki graficzne wkroczyły w obszar zarezerwowany dotąd dla malarstwa olejnego, że zaczęły one wytwarzać obrazy. Ostatnie cykle obrazów Jaremy są prawie w całości wykonane w technice monotypii, która umożliwiła artystce przeprowadzenie zupełnie nowych doświadczeń z materią malarską. Jaremianka zawdzięcza tej technice owo przenikanie się planów i nawarstwianie kolorowych płaszczyzn, tak charakterystyczne dla ostatniego okresu jej twórczości. Jednak mimo przewagi technik graficznych w malarstwie Jaremianki — nikt jakoś nigdy nie zakwalifikował jej jako przedstawiciela polskiej grafiki. Fakt ten jeszcze bardziej uwydatnia nieistotny charakter owych tradycyjnych podziałów i kieruje uwagę na problem plastyczny. Problem ten, a właściwie ich wielość — usytuowała twórczość Jaremianki w samym centrum rozwoju polskiej myśli plastycznej. Twórczość plastyczna Jaremianki posiada dwie na pozór wykluczające się właściwości: różnorodność i jednolitość. Tzn. każdy obraz zbudowany jest z różnych gatunkowo elementów i mimo to każdy osiąga jednolitość plastyczną. Stąd malarstwo Jaremianki tak zwarte i monolityczne w każdym rozwiązaniu da się jednak rozwarstwić na różne wątki. Bowiem artystka ta — silnie związana z aktualnym rozwojem sztuki — absorbowała bardzo wiele z pojawiających się tendencji artystycznych. W jej twórczości znajdzie się więc abstrakcja w wydaniu radykalnie konstruktywistycznym obok abstrakcji w wersji zmiękczonej i lirycznej. Znak plastyczny oczyszczony z wszelkich aluzji przedmiotowych istnieje równolegle ze skrupulatną analizą postaci człowieka. Elementy nadrealizmu kojarzą się z poszukiwaniem czystej konstrukcji plastycznej. Humor i groteska wpadają niekiedy w ton dramatycznej ekspresji. A więc cały arsenał zagadnień, które animowały rozwój sztuki lat czterdziestych i pięćdziesiątych. Przy czym motywem powracającym w twórczości Jaremianki najbardziej uparcie, aż po ostatnie zupełnie już bezprzedmiotowe obrazy, jest motyw postaci ludzkiej. Postać ludzka staje się niekiedy czystym znakiem plastycznym, kiedy indziej zaś studium biologiczno-anatomicznym, lub powodem eksperymentów konstrukcyjnych. Czasem jej sens odbieramy jako świadectwo psychologicznego lub biologicznego dramatu. Wtedy figura osiąga wysoki ton ekspresji. Wszystkie te różne gatunkowo elementy: ekspresyjne, abstrakcyjne, nadrealistyczne, realistyczne i inne nie występują na ogół w obrazach Jaremianki w czystej postaci. Poddane owym wewnętrznym siłom scalającym, które nadają pracom Jaremianki spójność i jednolitość plastyczną — elementy te dadzą się wyróżnić i sklasyfikować dopiero w toku bardziej szczegółowej analizy. Jednak ich obecność pozwala usytuować twórczość Jaremianki w ogólnym rozwoju sztuki. Artystka operując zagadnieniami traktowanymi jako różne, sprzeczne, czy wręcz antagonistyczne, uplasowała się ponad istniejącymi podziałami i nie utożsamiła swojej sztuki z żadnym skrajnym programem. Jej malarstwo istnieje gdzieś pomiędzy możliwościami krańcowymi, strzeżonymi przez takie kierunki jak: abstrakcja geometryczna, abstrakcja bezforemna czy surrealizm.
Nie trzeba chyba podkreślać, że pozycja Jaremianki — tak niekonwencjonalna w latach pięćdziesiątych — obecnie zyskała aktualność, zbliżyła się do zjawisk współczesnej awangardy. Bowiem zjawiska te, forsując granice istniejących przedziałów, plasują się poza możliwościami już sformułowanymi.

Reklama

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj /  Zmień )

Połączenie z %s